Wydanie: MWM 11/2013

Marcin Józef Żebrowski – najwybitniejszy polski kompozytor XVIII wieku

Article_more
Śledząc uważnie ukazujące się w ostatnich latach nowości muzykologiczne, nutowe edycje źródłowe czy realizowane w różnych firmach fonograficznych nagrania płytowe, możemy zaobserwować coraz większe zainteresowanie muzyką XVIII stulecia, szczególnie zaś okresem przełomu stylistycznego pomiędzy barokiem i klasycyzmem. Dotyczy to z jednej strony twórczości europejskiej, która wciąż zaskakuje nowymi nazwiskami kompozytorów oraz ich wartościowymi, często dotąd nieznanymi utworami, w oryginalnych nierzadko interpretacjach, z drugiej natomiast – co cieszy szczególnie – twórców związanych z rodzimą kulturą muzyczną.

Dodajmy, że znacząca część tego na nowo odkrywanego repertuaru związana jest swoim przeznaczeniem z aktywnym rozwojem życia muzycznego pielęgnowanego w osiemnastowiecznych środowiskach kościelnych zarówno w Polsce, jak i na terenie innych krajów europejskich. Mimo to stan badań w tym względzie nadal jest niewystarczający i niepełny. Brak przede wszystkim pełnej inwentaryzacji i dokumentacji zachowanych w różnych miejscach źródeł muzycznych, w przeważającej części rękopiśmiennych, nie mówiąc już o niedostatku wszechstronnej i gruntownej analizy muzycznej dorobku szeregu działających wtedy muzyków. Znamienny w tym kontekście jest fakt, że jeszcze do niedawna wiek XVIII w dziejach Polski uważano za czas zastoju i upadku kulturalnego. Dzięki jednakże wspomnianym wyżej muzycznym prawykonaniom oraz coraz bardziej intensywnym, w ostatnich dziesięcioleciach, badaniom archiwalnym w dużej mierze zmienia się obraz ówczesnej kultury muzycznej. Okazuje się bowiem, że właśnie w tym stuleciu miało miejsce znaczące upowszechnienie muzyki w szerokich kręgach społeczeństwa. W zakresie twórczości religijnej proces ten dokonywał się przede wszystkim na gruncie rozwijających się w całej Polsce kapel kościelnych, które działały nie tylko – jak dotąd – przy katedrach, znaczniejszych kolegiatach i centralnych ośrodkach zakonnych, lecz także przy większości klasztorów, w parafiach miejskich, a nawet na wioskach.

 

Do najwybitniejszych tego rodzaju zespołów należała niewątpliwie kapela jasnogórska – stały zespół wokalno-instrumentalny działający w częstochowskim klasztorze oo. paulinów o ponad trzystuletniej tradycji (powstał pod koniec XVI wieku, zaś oficjalną działalność zakończył około 1915 roku) – która czasy swojej szczególnej świetności przeżywała w XVIII stuleciu. Wtedy to działało w tym środowisku wielu uzdolnionych muzyków, zakonnych i świeckich, także kompozytorów, spośród których na szczególną uwagę zasługuje Marcin Józef Żebrowski. Nazwisko to znane było w środowisku polskiej muzykologii wprawdzie już przed wojną, jednak dopiero w ostatnich dwóch dziesięcioleciach badania nad jego życiem i twórczością prowadzone są bardziej kompleksowo. Dzięki nim zdołano między innymi skorygować ostatecznie błędne informacje biograficzne, uzupełniając je o nowe, nieznane dotąd fakty, które nadal, niestety, są w dużym stopniu niepełne. Przede wszystkim jednak wydawane są w coraz większym wyborze i nagrywane jego oryginalne i wartościowe kompozycje, które znacząco ubogacają obraz twórczości muzycznej powstałej w Polsce w drugiej połowie XVIII wieku.


Z życia Marcina Józefa Żebrowskiego, który znany był i ceniony jako kompozytor, skrzypek, wokalista (bas) i pedagog, znamy w sumie niewiele faktów. Warto tu przypomnieć, chociażby celem skorygowania nieprawdziwych informacji, że przez długi czas uważano go za zakonnika żyjącego w latach 1702–1770 (informacje te wzięły się z błędnego przyporządkowania kompozytorowi wzmianek odnoszących się do jednego z zakonników o tym samym nazwisku). Na podstawie badań archiwalnych profesora Pawła Podejki, niezwykle zasłużonego badacza dziejów muzycznych Jasnej Góry wiadomo, że Żebrowski był świeckim członkiem kapeli oo. paulinów w latach 1748–1765 (przybył do tego ośrodka wraz z nastoletnim synem Janem Tomaszem, kształconym tu muzycznie) i prawdopodobnie w 1780 roku. Kontynuowane w ostatnich latach intensywne badania nad życiem i działalnością tego twórcy (głównie w ramach działalności Zespołu Naukowo-Redakcyjnego Jasnogórskich Muzykaliów) pozwalają z dużym prawdopodobieństwem utożsamiać go z wysokiej klasy skrzypkiem nazwiskiem Żebro, mężem śpiewaczki kapeli królewskiej – Marii Elisabeth Żebro, który dał koncert na warszawskim zamku podczas imienin królewskich 8 maja 1768 roku. Przyjęcie tej sugestii prowadzi do dość istotnego odkrycia, mianowicie daty śmierci kompozytora, która, według listu żony muzyka z 1797 roku, nastąpiła 8 czerwca 1792 roku. Warto ponadto dodać, że warszawską działalność Żebrowskiego potwierdza również Józef Elsner w swoim spisanym pod koniec życia Summariuszu, wymieniając go (Zebro) pośród twórców, których dzieła znajdowały się w zbiorze nut złożonych na poddaszu zamkowym, które, niestety, prawdopodobnie zaginęły.

 

Zachowane w archiwum jasnogórskim źródła – rękopisy trzydziestu kompozycji Żebrowskiego, z których część to autografy – dostarczają wielu informacji świadczących o jego niezwykle owocnej działalności oraz wysokim uznaniu, jakim cieszył się w środowisku klasztornym. Należy tu podkreślić, że otrzymywał jedną z wyższych, a w latach 1759–1763 najwyższą pensję spośród wszystkich muzyków kapeli. Ceniono również jego niepospolite umiejętności kompozytorskie, wykonawcze i pedagogiczne. Potwierdzają to liczne zapisy źródłowe, w których tytułowano go między innymi: Noster in Claro Monte Częstochoviensi Concertus Maestro, Dominus Martinus Concert Majster czy Virtuosus Dominus Martinus Żebrowski. Warto także w tym miejscu dodać, że karty tytułowe jego dzieł podają aż pięć imion, którymi się posługiwał: Martino, Melchiore, Ignatio, Josepho, Carolo. Najczęściej jednak spotykamy na nich tylko dwa imiona: Martino Giuseppe (bądź Josepho), znajdujemy także przekazy rękopiśmienne podające tylko pierwsze imię. Ponadto kilkakrotnie na rękopisach widnieje samo nazwisko autora dzieła, które występuje w kilku wersjach. Skróconej: Żebro lub Zebro (która była najprawdopodobniej wersją pierwotną) oraz rozszerzonej: Żebrowski bądź Ziebrowski (zapewne w wyniku powszechnego w tych czasach spolszczenia nazwiska).

 

Zachowane na manuskryptach inskrypcje potwierdzają także żywotność dzieł omawianego twórcy jeszcze w XIX stuleciu. Utwory Żebrowskiego wykonywane były także poza Jasną Górą, o czym świadczą rękopisy odnalezione w zbiorach muzycznych po kapelach kościelnych w Szalowej k. Tarnowa i Gidlach. Niezwykle interesujący i godny podkreślenia jest fakt znajomości twórczości Żebrowskiego także poza granicami kraju. Po raz pierwszy zwrócił na to uwagę już Robert Eitner, który w opublikowanym u progu XX wieku leksykonie muzycznym podaje, że M.G. Żebro jest autorem Sinfonii Es, opublikowanej drukiem (!) w 1766 roku w znanym wydawnictwie J.J. Hummla w Amsterdamie, w zbiorze sześciu symfonii różnych kompozytorów, między innymi J.G. Grauna oraz F.X. Richtera (Sei sinfonie a otto stromenti). Najnowsze badania pozwoliły ustalić, że druk ten ukazał się już wcześniej, około 1758 roku, natomiast rękopiśmienne odpisy symfonii zachowały się ponadto w kilku bibliotekach zagranicznych (Berlin, Lund i Sztokholm). Co więcej, w 1757 roku opublikowano w tym samym amsterdamskim wydawnictwie zbiór sześciu sonat triowych Żebrowskiego, razem z analogicznym cyklem G.C. Spangenberga (XII Sonate a Due Violini & Basso. Le Prime Sei Sono State Composte da G.C. Spangenberg; le Seconde da M.G. Zebro). Niestety, jedyny zachowany w bibliotece King’s College w Cambridge w Wielkiej Brytanii egzemplarz tego dzieła jest niekompletny (brak partii drugich skrzypiec). Do tego należy dodać odnaleziony niedawno w Londynie rękopis Concerto grosso Martino Ziebrowskiego (najprawdopodobniej autograf), datowany na 1748 rok. W świetle powyższych informacji Żebrowski jawi się więc jako pierwszy kompozytor polski drukujący swoje symfonie za granicą, a także jako jedyny rodzimy twórca concerto grosso oraz jeden z nielicznych przedstawicieli sonaty triowej w jej późnej fazie rozwoju.

 

W sumie znamy dziś przekazy trzydziestu dziewięciu utworów Żebrowskiego, spośród których większość (trzydzieści) zachowała się w archiwum klasztornym na Jasnej Górze. Reprezentują dwa główne nurty muzyki XVIII stulecia: wokalno-instrumentalny (msze, nieszpory, magnificat, arie, duety) i instrumentalny (symfonia, sonaty triowe, concerto grosso i utwory procesyjne, tzw. sonaty pro processione, określane również jako Andante lub Adagio pro processione). Szczegółowa analiza tych dzieł potwierdza jego ponadprzeciętny, na tle ówczesnej muzyki polskiej, talent twórczy. Ilustruje także bardzo dobre opanowanie warsztatu kompozytorskiego (głównie w zakresie techniki koncertującej oraz polifonicznej) oraz bogatą i nieszablonową inwencję melodyczną, wykorzystującą wpływy powszechnego wtedy w całej Europie tzw. stylu neapolitańskiego, a miejscami również polskiej muzyki ludowej. Jego cykl siedemnastu utworów pro processione stanowi unikalny w skali europejskiej zbiór kompozycji tego gatunku. To wszystko pozwala uznać M.J. Żebrowskiego za jednego z najciekawszych, a zarazem najwybitniejszych reprezentantów polskiej kultury muzycznej XVIII stulecia.

 

Pierwszym opublikowanym dziełem Żebrowskiego było opracowane przez R. Heisinga Magnificat, wydane w krakowskim PWM w 1968 roku w serii „Wydawnictwa Dawnej Muzyki Polskiej” (nr 64). W następnych latach ukazały się kolejne wydania źródłowe: Salve Regina (red. R. Heising, WDMP 68, Kraków 1971); Sonatae pro processione (wybór, red. B. Muchenberg, seria: „Źródła do Historii Muzyki Polskiej” nr 32, Kraków 1990); Missa Pastoritia (red. R. Pośpiech, WDMP 80, Kraków 1996). Ostatnie publikacje są owocem działalności wspomnianego już Zespołu Naukowo-Redakcyjnego Jasnogórskich Muzykaliów, którego celem jest wydanie opera omnia Żebrowskiego. Dotąd ukazały się: Rorate coeli (red. H. Prochota, R. Pośpiech, Częstochowa 2003), Missa Pastoralis (red. R. Pośpiech, seria: „Musica Claromontana” 1, Częstochowa – Kraków 2005), Missa ex D (red. R. Pośpiech, MCl 4, Częstochowa – Kraków 2006) oraz Vesperae in D (red. H. Prochota, MCl 8, Częstochowa – Kraków 2008).

 

Nie mniej cennym wynikiem działalności wymienionego zespołu naukowego, a także Stowarzyszenia Kapela Jasnogórska są od dziesięciu lat organizowane koncerty, przede wszystkim zaś nagrania płyt CD, które ukazują się w serii „Jasnogórska Muzyka Dawna – Musica Claromontana”. Dotąd zarejestrowano już prawie wszystkie dzieła omawianego twórcy zachowane w archiwum jasnogórskim oraz Sinfonię Es (ponad dwadzieścia utworów).

 

Wszystkie wymienione wyżej publikacje i nagrania oraz wynikający z nich poziom twórczości Żebrowskiego, dość wyraźnie – jak wyżej wspomniano – wybijającej się spośród innych, współczesnych mu muzyków polskich, jak również odkryte ostatnio utwory, pozwalają domniemywać jego kontaktów i podróży zagranicznych, a może nawet wskazują na zagraniczny wątek jego edukacji muzycznej czy działalności, co nie zostało jednak potwierdzone dotąd odpowiednimi przekazami źródłowymi. Należy się spodziewać, że prowadzone nadal badania pozwolą odpowiedzieć na rodzące się w tym zakresie pytania i wyjaśnią kolejne niewiadome, a co najważniejsze, przyniosą odkrycia nowych, nieznanych dotąd dzieł muzycznych.

 

Można też żywić nadzieję, że wspomniany wyżej wzrost zainteresowania postacią i twórczością Marcina Józefa Żebrowskiego – zarówno na poziomie refleksji teoretycznej, jak i w życiu koncertowym – doprowadzi w efekcie do właściwego poznania, a zarazem uznania tego wciąż nie w pełni docenionego twórcy, muzyka i kompozytora słynnej kapeli jasnogórskiej, niewątpliwie jednego z najbardziej interesujących przedstawicieli osiemnastowiecznej kultury muzycznej w Polsce.