Wydanie: MWM 05/2016

Radiowa historia muzyki nowej

Article_more
Mimo niezwykłego w ostatnich dekadach wzrostu liczby festiwali nowej muzyki i nowych miejsc koncertowych, mimo coraz większych zasobów internetu, zasięg radiowego eteru pozostaje dla muzyki współczesnej największą i najbardziej komfortową przestrzenią.

Cała ta gigantyczna masa nowej muzyki, najgłośniejsze premiery i utwory debiutantów, niedostępne poza radiem nagrania archiwalne i nowe produkcje, opatrzone fachowym komentarzem właśnie w radiu czują się najlepiej. To radio, a w nim działająca od sześćdziesięciu lat Międzynarodowa Trybuna Kompozytorów – najważniejsze forum informacji i wymiany radiofonii publicznych całego świata – jest jednym z najsilniejszych narzędzi promocji tej twórczości.

 

Trochę historii

Międzynarodowa Trybuna Kompozytorów, czyli przegląd najnowszej twórczości kompozytorskiej, organizowana jest od 1955 roku przez Międzynarodową Radę Muzyczną afiliowaną przy UNESCO. Utwory prezentują na Trybunie wyłącznie publiczne rozgłośnie radiowe. Początki przedsięwzięcia sięgają 1954 roku. Trybuna została powołana do życia w Paryżu przez cztery radiofonie: francuską, szwajcarską, belgijską i niemiecką (radia heskiego we Frankfurcie). W następnym roku ujawniono dwa najwyżej punktowane, czyli „wyselekcjonowane”, utwory: I Symfonię Henriego Dutilleux i Muzykę kameralną Luciana Beria. Do połowy lat dziewięćdziesiątych przesłuchania Trybuny odbywały się w paryskiej siedzibie UNESCO, pod koniec lat dziewięćdziesiątych w siedzibie Radio France, od roku 2000 przesłuchania organizowane są także w innych miastach Europy: Amsterdamie, Wiedniu, Dublinie, Sztokholmie, Pradze, Helsinkach i Lizbonie. Liczba radiofonii biorących udział w Trybunie systematycznie rosła. W latach dziewięćdziesiątych było to zazwyczaj 35–40 rozgłośni radia publicznego z Europy, obu Ameryk, Azji i Australii, przedstawiających 65–75 utworów. Do dziś liczba ta utrzymuje się na podobnym poziomie.

 

Podczas dorocznych sesji Trybuny typuje się najlepsze utwory, które zyskują rekomendację do odtworzeń radiowych oraz prezentacji koncertowych. Najwyżej punktowany utwór

otrzymuje miano utworu wyselekcjonowanego, następnych dziewięć najwyżej

punktowanych kompozycji tworzy grupę utworów rekomendowanych. Otrzymanej liczby punktów, ani kolejności utworów rekomendowanych nie podaje się do publicznej wiadomości. Ostateczne rezultaty traktowane są równorzędnie i publikuje się je w kolejności alfabetycznej – według nazwisk kompozytorów.

 

Z przedstawianych na Trybunie utworów wyodrębnia się dodatkowo listę utworów skomponowanych przez twórców poniżej trzydziestego roku życia – w tej kategorii

wskazuje się utwór wyselekcjonowany (z najwyższą punktacją) i dwa utwory rekomendowane. Utwory młodych kompozytorów punktuje się też niezależnie w kategorii ogólnej (bez względu na wiek). Ten schemat wyróżnień wraz z wprowadzeniem kategorii młodych kompozytorów ustabilizował się ostatecznie w roku 1979. Wcześniej limit wyróżnionych utworów nie był regulaminowo ustalony.

 

Trybuna od kuchni

Na Trybunie utwory prezentują radiofonie publiczne. Aby utwór był punktowany, radiofonie muszą wydelegować na jej posiedzenie swego przedstawiciela, który automatycznie staje się jurorem. Ma prawo przedstawić od jednego do trzech utworów. Prezentacja nie może trwać dłużej niż trzydzieści minut. W Trybunie biorą też udział radiofonie, które z różnych, zazwyczaj finansowych względów, nie mogą wysłać swego delegata. Mogą przedstawić tylko jeden utwór o czasie trwania nie dłuższym niż dwadzieścia minut. Zgłoszenie takie brane jest jednak pod uwagę tylko wówczas, jeśli zgłaszająca radiofonia odtwarzała na swojej antenie rekomendacje poprzedniej Trybuny.

 

Międzynarodowa Trybuna Kompozytorów jest szczególnym skrzyżowaniem przeglądu, festiwalu i konkursu. W konkursie utwory są punktowane i powstaje ich swoisty ranking. Jest więc pierwsze miejsce (utwór wyselekcjonowany) i rekomendowana dziesiątka. W myśl

regulaminu radiofonie przystępujące do kolejnej edycji Trybuny powinny udokumentować wyemitowanie na swej antenie utworu zwycięskiego i dziewięciu innych z poprzedniego roku. Jeśli radiofonia brała udział w poprzedniej edycji Trybuny, nie jest zobligowana do tego, by przedstawić całą rekomendowaną dziesiątkę – może dokonać innego wyboru. Jeśli nie brała w niej udziału, powinna umieścić komplet wyróżnień na swej antenie. To regulaminowa teoria – z praktyką bywa różnie. Praktyka weryfikuje punktowe, czysto statystyczne werdykty, i to ona ostatecznie rozdziela nagrody. Ponieważ rzeczywistą nagrodą jest określona liczba odtworzeń radiowych. Utwór z nagrania prezentowanego podczas przesłuchań może zostać przez każdą radiofonię wyemitowany tylko raz.

 

Pojedynek Polska – Francja?

W 1958 roku najwyżej punktowanym utworem było Pięć etiud Konstantego Regameya, zgłoszone przez Radio Szwajcarskie. Polskie Radio po raz pierwszy wzięło udział w Trybunie w roku 1959, odnosząc wielki sukces najwyższymi punktacjami dla Muzyki żałobnej Witolda Lutosławskiego i Czterech esejów Tadeusza Bairda. W statystyce lat 1994–2015 jedynie Radio France z dwudziestoma czterema utworami najwyżej ocenianymi wyprzedza Program 2 Polskiego Radia (dwadzieścia dwa utwory). Warto tu zwrócić uwagę na okoliczności dodatkowe. Kilkakrotnie już Radio France uzyskało rekomendacje dla dzieł kompozytorów niebędących narodowości francuskiej, lecz we Francji przebywających na pobytach twórczych, na przykład jako composer-in-residence, otrzymujących francuskie zamówienia kompozytorskie i we Francji mających prawykonania swych utworów. Sceną prawykonań utworów zamówionych przez Radio France jest przede wszystkim festiwal Présences w Paryżu. Zarówno ten festiwal, jak i organizowany przez radio austriackie ÖRT Festiwal Musikprotokol w Grazu, a także festiwal MärzMusik w Berlinie corocznie „produkują” prawykonania, z których można wybrać tak atrakcyjne pozycje, by mogły one ubiegać się na Trybunie o miano utworu rekomendowanego. Na liście polskich rekomendacji Trybuny w latach 1994–2015 znajduje się zaledwie pięć utworów zamówionych przez Polskie Radio (Radio France co roku zamawia kilkadziesiąt!). Programową siłę swych propozycji na przesłuchania Trybuny Polskie Radio czerpie w ostatnich latach przede wszystkim z programów „Warszawskiej Jesieni”, przestając być producentem, a stając się raczej pośrednikiem czy przekazicielem.

 

W ostatnich latach (1994–2015) wśród utworów zgłoszonych przez Program 2 Polskiego Radia (z inicjatywy Andrzeja Chłopeckiego, a od 2013 roku – Joanny Grotkowskiej), aż dwadzieścia dwa otrzymały rekomendacje Trybuny do nadań przez publiczne radiofonie lub były utworami wyselekcjonowanymi (najwyżej punktowanymi). O sile Trybuny w promocji najnowszej twórczości niech świadczy liczba odtworzeń jej rekomendacji w światowym eterze radiowym: w ubiegłym roku było ich ponad sześćset!

 

Na podstawie tekstów Andrzeja Chłopeckiego opracował Marcin Majchrowski

 

Poniższe zestawienie, poszerzone o kilka komentarzy, jest wyborem z listy blisko sześciuset utworów, które w historii Trybuny uzyskały pierwsze lokaty [S] lub były rekomendowane [R]. Nazwiska ich kompozytorów to niemal cała historia muzyki współczesnej drugiej połowy XX i początków XXI wieku. Imponujący kontekst dla polskich sukcesów na Trybunie.

1955    [S] Henri Dutilleux I Symfonia (Francja)

[S] Luciano Berio Musique de chambre (Włochy)

1958    [S] Konstanty Regamey Cinq études (Szwajcaria)

1961    [S] Elliott Carter Kwartet smyczkowy (Stany Zjednoczone)

1962    [S] Luigi Nono España en el corazón (Włochy)

1968    [S] John Tavener The Whale (Wielka Brytania)

1969    [S] György Ligeti Lontano (Austria)

1970    [R] Roman Haubenstock-Ramati Symphonie „K” (Austria)

1971    [S] George Crumb Ancient Voices of Children (Stany Zjednoczone)

1974    [R] Salvatore Sciarrino Rondo (Włochy)

1977    [S] Louis Andriessen De Staat (Holandia)

1982    [R] István Márta Le jour de Nöel (Węgry)

1983    [S] György Kurtág Messages de feu Demoiselle R.V. Troussova (Węgry)

1984    [R] Per Nørgård I Ching (Dania)

1986    [S] Magnus Lindberg Kraft (Finlandia)

1988    [S] Jukka Tiensuu Tokko (Finlandia)

1992    [S] Esa-Pekka Salonen Floof (Finlandia)

1994    [R] Thomas Adès Living Toys (Wielka Brytania)

[R] Heiner Goebbels Ou bien le débarquement (Niemcy)

1995    [R] Bent Sørensen Decaying gardens (Dania)

1996    [R] Olga Neuwirth Lonicera Caprifolium (Austria)

1997    [R] Péter Eötvös Shadows (Węgry)

1998    [S] Pascal Dusapin Watt (Francja)

[R] Martijn Padding Ein Haus mit einem Dach (Holandia)

1999    [S -30] Maja Ratkje Waves II B (Norwegia)

2000    [R] Bernhard Lang Differenz/Wiederholung 2: The Ovens (Niemcy)

2001    [R] Unsuk Chin Fantaisie méchanique (Niemcy/Korea)

2002    [S] Anders Hillborg Dreaming River (Szwecja)

[R] Fausto Romitelli Professor Bad Trip: Lesson Three (Włochy)

2004    [S] Helena Tulve Sula (Estonia)

[R] Onutė Narbutaitė Melody of the garden of olives (Litwa)

2009    [S -30] Justė Janulytė Aquarelle (Litwa)

2010    [S] Simon Steen-Andersen Ouvertures (Dania)

2014    [S] Yannis Kyriakides Words and Song Without Words (Cypr/Holandia)

 

1968

John Tavener miał zaledwie dwadzieścia cztery lata w roku prawykonania oratorium The Whale opartego na starotestamentowej Księdze Jonasza, które przyniosło mu zwycięstwo na Trybunie w 1968 roku, wykonanie na festiwalu Proms w 1969 roku i wydanie płytowe w należącej do The Beatles wytwórni Apple Records w roku 1970.

 

1977

De Staat (Państwo) Luisa Andriessena – mocny muzyczny esej wpisujący się w rozpoczęte przez Platona rozważania dotyczące relacji muzyki i polityki. Szok wejścia fortissimo elektrycznych gitar basowych w drugiej minucie utworu!

 

1986

Słynne Kraft (1985), wielkiej skali dzieło ze współbrzmieniami liczącymi siedemdziesiąt dźwięków i metrowej wysokości zapisem partyturowym – połączenie „nowej złożoności” i prymitywizmu – okrzyknięte zostało Świętem wiosny młodego (dwudziestoośmioletniego!) Magnusa Lindberga!) i stało się początkiem jego międzynarodowej kariery.

 

1994

Rekomendacja w kategorii ogólnej (a nie młodych kompozytorów) dla dwudziestotrzyletniego Thomasa Adèsa, przyszłej wielkiej gwiazdy brytyjskiej muzyki współczesnej, a także dla Heinera Goebbelsa, związanego już wówczas z Ensemble Modern i rozpoczynającego swą błyskotliwą karierę kompozytora i twórcy spektakli rozgrywających się na styku teatru, opery i wykonania koncertowego.

 

1999

Najwyższą lokatę w kategorii utworów młodych kompozytorów zdobyła dwudziestosześcioletnia studentka Akademii Muzycznej w Oslo Maja Raktje – dziś jedna z najwybitniejszych postaci sceny elektronicznej i improwizowanej muzyki. Zjawiskowa wokalistka.

 

2001–2010

Pierwsza dekada XXI wieku to czas wielkiej różnorodności języków kompozytorskich, stylów, postaw. Czas zaciekawienia nową muzyką z Litwy, Estonii, Łotwy, Islandii.

 

2014   

Najwyższą lokatę uzyskał utwór Words and Song Without Words na wiolonczelę i elektronikę Yannisa Kyriakidesa – Cypryjczyka od lat związanego ze sceną holenderską. Wydarzenie to trafnie skomentował Adam Sławiński: „Nie przypominam sobie, żeby kiedykolwiek zwyciężył tak skromny utwór, którego autor nie próbował wzbudzić podziwu, olśnić, zachwycić, szokować, itp., a pragnął – jak się wydaje – przypomnieć zapomnianą kategorię piękna, w dodatku »piękna skromnego«”.  

 

 

W latach 1959–1993, czyli w trzydziestu pięciu kolejnych sesjach Trybuny, wyselekcjonowanych [S] zostało dziewięć utworów zgłoszonych przez Polskie Radio (w tym po trzy utwory Lutosławskiego i Bairda), a rekomendowanych [R] dwanaście. W sumie daje to dwadzieścia jeden wyróżnionych utworów. W latach 1994–2015 w dwudziestu dwóch kolejnych sesjach osiemnaście utworów uzyskało rekomendację, a cztery były utworami wyselekcjonowanymi (najwyżej punktowanymi). W sumie daje to dwadzieścia dwa wyróżnione utwory.

 

1959    [S] Witold Lutosławski Muzyka żałobna

[S] Tadeusz Baird Cztery eseje

1961    [R] Krzysztof Penderecki Tren ofiarom Hiroszimy

1963    [S] Tadeusz Baird Wariacje bez tematu

[R] Romuald Twardowski Antifone per tre gruppi d’orchestra

1964    [S] Witold Lutosławski Trzy poematy Henri Michaux

1966    [S] Tadeusz Baird Cztery dialogi

1968    [S] Witold Lutosławski II Symfonia

1973    [S] Henryk Mikołaj Górecki Ad Matrem

1974    [R] Marek Stachowski Neuzis II

1976    [R] Krzysztof Meyer Kwartet smyczkowy

1978    [R] Zbigniew Bujarski Musica Domestica

1979    [R] Włodzimierz Kotoński Róża wiatrów

1980    [S] Aleksander Lasoń Symfonia

1984    [S] Eugeniusz Knapik Kwartet smyczkowy

[R] Bronisław Kazimierz Przybylski A Varsovie

1985    [R] Paweł Buczyński Muzyka opadających liści

1986    [R] Marta Ptaszyńska La novela d’Inverno

1987    [R] Grażyna Pstrokońska-Nawratil Ikar

1988    [R] Aleksander Lasoń II Kwartet smyczkowy

1990    [R] Marek Stachowski III Kwartet smyczkowy

1994    [R] Stanisław Krupowicz Fin de siècle (zamówienie Programu 2)

[R] Paweł Szymański Miserere (zamówienie Programu 2)

1995    [S -30] Paweł Mykietyn 3 for 13 (zamówienie Programu 2)

[R] Zbigniew Bargielski Trigonalia (zamówienie Programu 2)

1997    [R] Zygmunt Krauze II Koncert fortepianowy

1998    [R] Aleksander Lasoń Concerto festivo

1999    [R] Tadeusz Wielecki Koncert à rebours

[R -30] Robert Kurdybacha Koncert gitarowy

2000    [R] Jerzy Kornowicz Figury w oplocie

2001    [R] Zbigniew Penherski Muzyczka na koniec wieku

2003    [S] Hanna Kulenty Koncert na trąbkę i orkiestrę (zamówienie Programu 2)

[R] Jacek Grudzień Ad Naan

2005    [R] Krzysztof Knittel Koncert klawesynowy

2006    [R] Wojciech Widłak Wziemiowzięcie

2007    [R] Paweł Szymański Trzy pieśni do słów Trakla

2008    [R] Paweł Mykietyn II Symfonia

2009    [R] Magdalena Długosz Gemisatos

[R] Ewa Trębacz Things lost, things invisible

2010    [R] Lidia Zielińska Siedem wysp Conrada

2013    [S] Agata Zubel Not I

2014    [S -30, R] Andrzej Kwieciński Canzon de’ baci

2015    [R -30] Mikołaj Laskowski The tiger left me unsatisfied